विश्व वित्तीय प्रणालीमा बैंक र गैरबैंकिङ संस्थाको अन्तरसम्बन्ध बढ्दो, बढ्दो ऋण र प्रविधिको परिवर्तनले नयाँ चुनौती

BFIS News
2026 Nov 10 07:06

विश्व वित्तीय प्रणालीमा बैंक र गैरबैंकिङ संस्थाको अन्तरसम्बन्ध बढ्दो, बढ्दो ऋण र प्रविधिको परिवर्तनले नयाँ चुनौती

काठमाडौं । विश्व अर्थतन्त्रले अपेक्षाभन्दा बढी बाह्य धक्का सहन सक्ने क्षमता देखाए पनि वित्तीय प्रणालीका जोखिमहरू भने समाप्त नभएको अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणले देखाएको छ। बैंक फर इन्टरनेसनल सेटलमेन्ट्स (बीआईएस) को सन् २०२६ को वार्षिक आर्थिक प्रतिवेदनले वित्तीय प्रणालीको दीर्घकालीन मजबुती, संस्थागत अनुशासन र प्रविधिगत परिवर्तनका लागि आवश्यक वित्तीय व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।

बीआईएसको विश्लेषणले छोटो अवधिमा देखिएको आर्थिक तथा वित्तीय लचिलोपन र दीर्घकालीन प्रणालीगत मजबुतीबीच फरक रहेको औँल्याएको छ। कुनै निश्चित अवधिमा आर्थिक धक्का सहन सक्ने क्षमताले वित्तीय प्रणालीभित्रका संरचनात्मक जोखिमहरू हटेको सुनिश्चित नगर्ने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

प्रतिवेदनले उच्च सार्वजनिक ऋण, वित्तीय बजारको संरचना र तीव्र गतिमा भइरहेको प्रविधिगत परिवर्तनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई वित्तीय स्थायित्वका लागि महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

वित्तीय संस्थाहरूका लागि सञ्चालन वातावरण स्थिर देखिए पनि वित्तीय स्रोत जुटाउने बजार, लगानीकर्ताको व्यवहार र वित्तीय पूर्वाधारमा निर्भरतालगायत क्षेत्रमा जोखिम कायम रहन सक्ने बीआईएसको विश्लेषण छ। त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सञ्चालक समिति र जोखिम व्यवस्थापन समितिले कुनै एउटा वित्तीय सूचकमा मात्र निर्भर नभई एकैपटक उत्पन्न हुन सक्ने विभिन्न दबाबको सामना गर्ने संस्थागत क्षमता मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिएको छ।

गैरबैंकिङ वित्तीय संस्थाको बढ्दो भूमिका

बीआईएसको वार्षिक मूल्याङ्कनले बैंकसँगै गैरबैंकिङ वित्तीय संस्थाहरूको भूमिका पनि विश्व वित्तीय प्रणालीमा बढ्दै गएको उल्लेख गरेको छ। यसले सरकारी ऋणपत्रको बजार, तरलता प्रवाह र धितो व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित जोखिमहरू एक संस्थाबाट अर्को संस्थामा फैलिने सम्भावनालाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

बैंक, कोष व्यवस्थापक, कस्टोडियन तथा वित्तीय बजार पूर्वाधार सञ्चालन गर्ने संस्थाहरू विभिन्न वित्तीय व्यवस्थामार्फत एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्। एउटै वित्तीय जोखिम व्यवस्थापन गर्न विभिन्न संस्थाले वित्तीय स्रोत, कारोबारको सेटलमेन्ट र जोखिम हस्तान्तरणका संयन्त्र प्रयोग गरिरहेका हुन्छन्।

यस्तो अन्तरसम्बन्धले एउटा संस्थामा देखिएको दबाब अन्य संस्थासम्म पुग्न सक्ने भएकाले समग्र वित्तीय प्रणालीमा जोखिमको अवस्था पहिचान गर्न आवश्यक हुन्छ। यद्यपि, प्रत्येक संस्थाले आफ्नो जिम्मेवारीभित्र पर्ने जोखिम व्यवस्थापन गर्नुपर्ने र सम्बन्धित नियामक निकायले त्यसको प्रभावकारी निगरानी गर्नुपर्ने प्रतिवेदनले औँल्याएको छ।

एआई पूर्वाधारमा लगानीसँगै ऋण वित्तपोषण बढ्दै

सन् २०२६ मा विश्व वित्तीय क्षेत्रमा कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) पूर्वाधारमा भइरहेको ठूलो लगानी पनि महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ। बीआईएसले जनवरीमा सार्वजनिक गरेको एआई लगानी विस्तारको वित्तपोषणसम्बन्धी बुलेटिनले यस क्षेत्रमा लगानी जुटाउने तौरतरिकामा भइरहेको परिवर्तनलाई विश्लेषण गरेको छ।

बुलेटिनअनुसार एआई पूर्वाधारमा लगानीका लागि कम्पनीहरूको सञ्चालनबाट प्राप्त नगद प्रवाहमा निर्भर रहने परम्परागत अभ्यासबाट ऋणमा आधारित वित्तपोषणतर्फ आकर्षण बढ्दै गएको छ। यसमा निजी ऋण (प्राइभेट क्रेडिट) को प्रयोगसमेत समावेश छ।

एआई प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै यस क्षेत्रमा लगानी गर्ने ऋणदाता तथा कम्पनीहरूले पूँजीगत खर्चको व्यवस्थापन, ऋण भुक्तानीका लागि आवश्यक करारबद्ध नगद प्रवाह र आपूर्तिकर्ता तथा ग्राहकमा हुने लगानीको एकाग्रताजस्ता विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिएको छ।

प्रविधिको तीव्र अवलम्बनले परम्परागत कर्जा जोखिम, तरलता जोखिम र संस्थागत सुशासनका आवश्यकतालाई विस्थापित नगर्ने बीआईएसको विश्लेषण छ। त्यसैले नयाँ प्रविधिमा आधारित लगानीको विस्तारसँगै वित्तीय अनुशासन र जोखिम मूल्याङ्कनलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।

प्रविधिगत नवप्रवर्तनसँगै संस्थागत विश्वासमा जोड

बीआईएसको सन् २०२५/२६ को वार्षिक प्रतिवेदनले प्रविधिगत प्रयोग र नवप्रवर्तनसँगै सञ्चालनगत उत्कृष्टता तथा केन्द्रीय बैंकका सेवाहरूको विश्वसनीयतालाई पनि महत्त्व दिएको छ।

प्रतिवेदनले वित्तीय क्षेत्रमा नवप्रवर्तन सफल बनाउन भरपर्दो संस्थागत आधार आवश्यक पर्ने उल्लेख गरेको छ। स्पष्ट जिम्मेवारी बाँडफाँट, प्रभावकारी वित्तीय नियन्त्रण, तथ्याङ्कको विश्वसनीयता र अत्यावश्यक सेवाहरू निरन्तर सञ्चालन गर्न सक्ने संस्थागत क्षमताले वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखिएको छ।

समग्रमा, बीआईएसको पछिल्लो विश्लेषणले विश्व वित्तीय क्षेत्रको बहसलाई आर्थिक तथा वित्तीय परिवर्तनसँग अनुकूलन हुने क्षमताबाट अगाडि बढाएर त्यस परिवर्तनलाई दीर्घकालीन रूपमा दिगो र सुरक्षित बनाउने विषयमा केन्द्रित गरेको छ।

बैंक, वित्तीय बजारका सहभागी संस्था तथा नियामक निकायले आपसी अन्तरसम्बन्धको अभिलेखीकरण, जोखिमको मूल्याङ्कन र संस्थागत जवाफदेहितालाई बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। विशेषगरी प्रविधिमा आधारित नयाँ वित्तीय मोडेलको विस्तार भइरहेका बेला वित्तीय प्रणालीको विश्वास र स्थायित्व कायम राख्न संस्थागत अनुशासन तथा जोखिम व्यवस्थापनको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुने देखिएको छ।